جنوب افريقا گرديد . از آنچه گذشت چنين برمىآيد كه در روابط ايران و اروپا در قرنهاى اوليه اسلامى پس از حملهء مغول ، آغاز و بعد از فتح قسطنطنيه به دست تركان عثمانى بار ديگر قطع گشته است ؛ و چون رابطهء كوتاه جانشينان چنگيز و تيمور را نيز با پادشاهان عيسوى رابطهء ايران و اروپا نمىتوان شمرد ، روابط اساسى ايران با كشورهاى اروپايى در حقيقت ، از دوران سلطنت صفويه آغاز مىشود . پادشاهان صفوى از آغاز سلطنت ، چون خود را با خطر استيلاى تركان عثمانى برابر ديدند ، با دشمنان ايشان از در دوستى درآمدند و هنگامى كه سلاطين عثمانى به فتح ممالك شرقى اروپا و آزار عيسويان مشغول بودند ، مخصوصا به ايجاد روابط سياسى و تجارى با كشورهاى اروپا و جلب قلوب مسيحيان همت گماشته و ديرى نگذشت كه ميان ايشان با پادشاهان و فرمانروايان بزرگ اروپا مانند پاپ روم و سلاطين اسپانى و پرتغال و هلند و روسيه و انگلستان و اتريش و لهستان و فرانسه و غيره بنيان دوستى و روابط سياسى و تجارى استوار گشت ، و اين روابط در دوران پادشاهى شاه عباس اول توسعه و رونق بسيار يافت . » « 333 » مداخلهء اروپاييان در خليج فارس استاد فقيد ، عباس اقبال طى مقالاتى كه در مجلهء گرانقدر يادگار ، به يادگار گذاشته است ، سرگذشت خليج فارس و مداخلات شوم پرتغاليها و ديگر دول مستعمراتى را در آغاز نهضت بورژوازى غرب با استادى تمام توصيف كرده است ؛ به نظر اقبال : « . . . تسلط ايرانيان بر سواحل و جزاير خليج ، بر خلاف آنچه بيخبران تصور مىكنند ، منحصر به سواحل ايران امروزى و جزاير مجاور آن نبوده بلكه دامنهء اين تسلط بر كليهء جزاير و سواحل آن مخصوصا به قسمت عمان و مسقط و الحسا ( الاحسا ؛ لحسا : يعنى قسمتى كه بالاختصاص بحرين خوانده مىشده ) و جزاير مجاور الحسا ( يعنى جزايرى كه امروز آنها را بحرين مىخوانند ) منبسط بوده و در تمام ادوارى كه ايران قدرت داشته ، حكام و سران سپاهى ايرانى در بحرين و عمان و مسقط به نام پادشاهان ايران حكومت مىكردند و مرزهاى ايران را كه تا آن حدود كشيده مىشد ، از هجوم و تعرض اعراب بدوى عربستان و ساير خارجيان حفظ مىكرده‌اند . . . دورهء صدسالهء استيلاى پرتغاليان بر اين دريا ، كه از 912 هجرى قمرى تا 1031 يعنى مدت 119 سال طول كشيده يكى از پرعبرت‌ترين و جانگدازترين ادوار تاريخ ماست ؛ چه در اين مدت ، به علت دورى پايتخت از جزاير و سواحل خليج فارس و گرفتارى سخت شاه اسماعيل و شاه طهماسب در دفاع مملكت در مقابل تركان عثمانى و اوزبكان تركستان ، دولت ايران از احوال ايرانيان اطراف خليج‌فارس غافل بوده و اين مردم غيرتمند و وطن‌پرست در چنگال نيرنگ و قدرت يكى از بيرحم‌ترين دول مستعمراتى اروپا ، يعنى اهالى پرتغال ، دست و پا مىزدند . . . ماجراى اين مدت بالنسبه طويل را هيچ‌يك از مورخين ما ننوشته‌اند . تمام اطلاعى كه از كتب ايشان راجع به اين دوره به‌دست مىآيد ، از يكى دو صفحه و در پاره‌اى موارد چند سطر تجاوز نمىكند . » « 334 »

--> ( 333 ) . زندگانى شاه عباس اول ، پيشين ، ج 4 ، ص 143 به بعد ( به اختصار ) . ( 334 ) . مجلهء يادگار ، سال چهارم ، شمارهء 1 و 2 ، ص 103 به بعد ( به اختصار ) .